| Dane | |
|---|---|
| Imię i nazwisko | Aleksander Jagiellończyk |
| Urodzenie | 5 sierpnia 1461, Kraków |
| Śmierć | 19 sierpnia 1506, Wilno |
| Funkcje | wielki książę litewski (od 20 lipca 1492); król Polski (od 1501) |
| Rodzice | Kazimierz IV Jagiellończyk i Elżbieta Rakuszanka |
| Małżonka | Helena, córka Iwana III |
Aleksander Jagiellończyk wywodził się z dynastii Jagiellonów i zyskał znaczącą pozycję w polityce Rzeczypospolitej i Wielkiego Księstwa Litewskiego pod koniec XV wieku. Jako władca łączył obowiązki księcia litewskiego z rolą króla polskiego po elekcji w 1501 roku.
Jak objął władzę na Litwie i jak rządził?
Aleksander został wielkim księciem litewskim 20 lipca 1492 roku, po śmierci ojca Kazimierza IV. Jego rządy oznaczały zerwanie unii personalnej między Litwą a Koroną, a on sam dbał o rozwój stołecznego Wilna i samodzielność litewskiej polityki zagranicznej. Znał język litewski i był ostatnim wielkim księciem posługującym się tym językiem, co ułatwiało mu kontakty z miejscowymi doradcami. W sprawach zewnętrznych Aleksander korzystał z pomocy litewskich doradców i starał się utrzymać równowagę między interesami Litwy i Korony.
W latach 1492–1494 prowadził wojnę z Wielkim Księstwem Moskiewskim, która zakończyła się stratą Wiaźmy i utratą kontroli nad częścią Księstw Wierchowskich. Aby spróbować uporządkować stosunki z Moskwą, 18 lutego 1495 poślubił Helenę, córkę Iwana III Srogiego i Zofii Paleolog. Konflikt z Moskwą odnowił się w 1500 roku, gdy wojska moskiewskie zajęły część Zadnieprza i zagroziły Smoleńskowi; w odpowiedzi Aleksander zawarł 3 marca 1501 w Wilnie sojusz z mistrzem krajowym Inflant, Wolterem von Plettenbergiem.
Jak wyglądała koronacja i rządy w Polsce?
Po śmierci króla Jana Olbrachta Aleksander został wybrany na jego następcę 3 października 1501 przez sejm walny w Piotrkowie. Koronowany został 12 grudnia 1501 w katedrze na Wawelu przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Fryderyka Jagiellończyka, przy obecności m.in. matki Elżbiety Rakuszanki. Jego żona Helena nie została koronowana na królową Polski ze względu na wyznanie prawosławne i sprzeciw części biskupów.
Przed uzyskaniem korony Aleksander zgodził się na dwa akty ustrojowe przygotowane przez polską możnowładczą politykę: zrzekł się praw dziedzicznych do Litwy oraz zaakceptował zacieśnienie unii polsko-litewskiej (unia mielnicka 1501), a także przyznał władzę w kraju senatowi na mocy przywileju mielnickiego. Działania te osłabiły pozycję monarchy wobec magnatów, co równocześnie skłoniło szlachtę do obrony swoich praw i do ustaw na sejmie w Radomiu.
Jakie były najważniejsze wydarzenia polityczne pod jego panowaniem?
28 marca 1503 Aleksander podpisał sześciolatni rozejm kończący wojnę z Moskwą; w jego efekcie około jedna trzecia terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego znalazła się pod okupacją moskiewską. W 1504 odwiedził Gdańsk, gdzie potwierdził miejskie przywileje i rozwiązał problemy handlowe. W tym samym okresie działania wewnętrzne i dysponowanie skarbem publicznym prowadziły do trudności finansowych, co osłabiało zdolność państwa do odpierania najazdów tatarskich i wołoskich.
Sejm w Radomiu w 1504 uchwalił ustawy ograniczające łączenie urzędów oraz rozdawnictwo dóbr królewskich, a w 1505 na sejmie przyjęto konstytucję Nihil novi. Akt ten zabraniał królowi ustanawiania nowych praw w sprawach wolności, przywilejów i praw bez zgody izby poselskiej i senatu. Na tym sejmie zatwierdzono też „Statut Łaskiego”, zbiór przywilejów i praw miejskich spisany przez kanclerza Jana Łaskiego.
Jak wyglądało życie prywatne i małżeńskie Aleksandra?
Aleksander poślubił Helenę Moskiewską, związek ten był jedynym oficjalnym małżeństwem polskiego władcy z córką księcia moskiewskiego. Małżeństwo samo w sobie uważane jest za udane, choć nie przyniosło oczekiwanych rozstrzygnięć politycznych wobec Moskwy. Helena źle układała relacje z teściową, królową wdową Elżbietą Rakuszanką, oraz z polskimi elitami możnowładczymi i kościelnymi z powodu odmowy przejścia na katolicyzm; do końca życia pozostała przy wierze prawosławnej.
Jakie fundacje i budowy przypisuje się jego panowaniu?
W 1504 roku rozpoczęto budowę renesansowego pałacu na zamku na Wawelu; za życia Aleksandra wzniesiono skrzydło północno-zachodnie, a prace kontynuował później Zygmunt I Stary. W Wielkim Księstwie Litewskim Aleksander fundował dzieła późnogotyckie, w tym kompleks klasztorny bernardynów w Wilnie oraz kościół św. Anny. Przypisuje mu się także prawdopodobne sponsorowanie obronnych cerkwi w Małomożejkowie i Synkowiczach.
