Wawel leży na lewym brzegu Wisły jako część Pomostu Krakowskiego. Wznosi się na około 228 m n.p.m. i zbudowany jest z górnojurajskich wapieni oksfordzkich datowanych na około 161–155 mln lat. Do 1954 roku Wawel tworzył odrębną dzielnicę miasta określaną jako Dzielnica II Zamek. Na wzgórzu znajdują się m.in. Zamek Królewski oraz bazylika archikatedralna św. Stanisława i św. Wacława.
Etymologia nazwy Wawel
Nazwa Wawel ma kilka proponowanych wyjaśnień. Jedna z hipotez wiąże ją z krasowym charakterem wapieni i obecnością licznych jaskiń, na przykład Smoczej Jamy, stąd formy takie jak wądół czy wąwel. Inna propozycja, przedstawiona w średniowiecznych kronikach, łączy nazwę z formami fonetycznymi podobnymi do Babel. Jeszcze inne ujęcie interpretuje „wąwel” jako „wyniosłość wśród mokradeł”, czyli miejsce suche i wyniesione pośród terenów podmokłych; taka wersja była rozważana także przez językoznawców porównawczych.
Wczesne osadnictwo i pierwsze budowle
Ślady osadnictwa na Wawelu sięgają środkowego paleolitu, około 100 tys. lat p.n.e. W okresie wczesnego średniowiecza wzgórze stało się jednym z ośrodków władzy plemienia Wiślan. Z przekazów kronikarskich pochodzą legendy o założycielach grodu, a od X wieku obszar należał do formującego się państwa polskiego.
W związku z utworzeniem biskupstwa krakowskiego w roku 1000 rozpoczęto proces kształtowania ośrodka sakralnego i administracyjnego. Zachowały się relikty budowli przedromańskich i romańskich, w tym elementy rotund i wczesnych kościołów. Do odnalezionych pozostałości należą między innymi rotunda Najświętszej Marii Panny, kościół św. Jerzego oraz budowle datowane na przełom X i XI wieku o nie do końca wyjaśnionym przeznaczeniu.
Rozwój gotycki, zamek i groby królewskie
W pierwszej połowie XIV wieku katedra uległa poważnym uszkodzeniom po pożarach, co nie przeszkodziło w koronacji Władysława Łokietka w 1320 roku. Zainicjowana wtedy budowa trzeciej katedry zakończyła się konsekracją w 1364 roku. Katedra ma trójnawową formę z transeptem i ambitem; przez kolejne stulecia dobudowywano kaplice, z których wiele przeszło późniejsze przebudowy.
Na Wawelu znajdują się nagrobki i sarkofagi licznych władców. Władysław Łokietek został pochowany w katedrze, a później z czasów Kazimierza Wielkiego pochodzą rozległe przebudowy zamku; pozostałością tej fazy jest między innymi Sala Kazimierzowska w tzw. Wieży Łokietkowej. Wśród cennych nagrobków wyróżnia się sarkofag Kazimierza Jagiellończyka wykonany przez Wita Stwosza w 1492 roku oraz późnogotycki pomnik Jana Olbrachta. W zamku z okresów średniowiecznych i nowożytnych zachowały się sale i fragmenty wystroju, jak sala Jadwigi i Jagiełły, gdzie eksponowany jest między innymi miecz koronacyjny Szczerbiec.
Fortyfikacje i pozostałości różnych epok
Na Wawelu występują też elementy obronne i baszty powstające w różnych okresach historycznych. Wśród nazw baszt i murów obronnych pojawiają się m.in. baszta Jordanka, baszta Senatorska (pierwotnie Lubranka), baszta Sandomierska oraz baszty Tęczyńska, Szlachecka i inne. Archeologia odsłoniła relikty budowli z rozmaitych epok, co świadczy o ciągłości wykorzystania wzgórza jako siedziby władzy i ośrodka sakralnego.
Informacje praktyczne
- Adres: Kraków — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: nd 9:00–17:30, pn 10:00–16:00, wt–sob 9:00–17:00
- Telefon: +48124225155
- Strona internetowa: wawel.krakow.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,8 (850 opinii)
