Kościół św. Andrzeja to rzymskokatolicka świątynia klasztorna klarysek stojąca na krakowskim Starym Mieście. Powstał w XI wieku jako główna świątynia osady Okół i zachował wiele cech wczesnoromańskiej konstrukcji. Obiekt łączy w sobie surową, obronną formę z późniejszymi przekształceniami wewnętrznymi i dodatkami stylowymi.
Jaka jest historia św. Andrzeja?
Kościół wzniesiono w latach 1079–1098 z fundacji palatyna Sieciecha. Początkowo podlegał benedyktynom z opactwa w Sieciechowie, a później tynieckim; możliwe, że pierwotne wezwanie odnosiło się do św. Idziego. Według kronikarza Jana Długosza ludność Okołu broniła się w kościele podczas najazdu Mongołów w 1241 roku.
W 1243 roku Konrad Mazowiecki otoczył kościół fosą i wałem w związku z walkami o tron krakowski. Najazd tatarski z 1260 roku prawdopodobnie spowodował częściowe zniszczenia. W 1320 budowlę przekazano klaryskom z Grodziska pod Skałą; król Władysław Łokietek ufundował wtedy zabudowania klasztorne dla nowych mieszkanek. W kolejnych stuleciach świątynia doznawała pożarów, ale zewnętrzny wygląd pozostał zasadniczo romański — wyjątkiem były barokowe hełmy wież i portal północny oraz gruntowna barokizacja wnętrza w XVIII wieku przypisywana m.in. Baltazarowi Fontanie i być może Franciszkowi Placidiemu.
W jakim stylu zbudowano kościół i co widać w architekturze?
Świątynia zachowała romańską bryłę i ma wyraźny charakter obronny. To dwuwieżowa bazylika typu saskiego z krótkim, jednoprzęsłowym trójnawowym korpusem, transeptem oraz prezbiterium zamkniętym apsydą. Prezbiterium oddzielało lektorium, a nad nawami znajdowały się empory obiegające wnętrze wież i boczne ramiona transeptu.
Dolne partie budowli mają masywny charakter z otworami strzelniczymi, wyższe zaś przechodzą w ośmioboczne partie wież z biforiami i triforium w szczycie. Zewnętrzne ściany apsydy i prezbiterium ozdobiono lizenami i fryzem arkadowym. Wnętrze wyposażono w barokowe wnętrze, zachowały się także fragmenty średniowiecznych malowideł. W północnej wieży zachował się wyryty w kamieniu podpis muratora z XII wieku.
Jakie są najważniejsze elementy wyposażenia i kaplice?
Polichromia w kopule przedstawia Sąd Ostateczny, a w prezbiterium ukazano chwałę św. Klary, Salomei i Kingi oraz koronację Matki Bożej w absydzie. W głównym ołtarzu znajduje się obraz św. Andrzeja, w mensie ołtarzowej umieszczono barokowe tabernakulum z XVIII wieku. W prezbiterium stoją zabytkowe organy o ośmiu głosach.
Od strony północnej do prezbiterium przylega gotycka kaplica z XIV wieku, pełniąca funkcję zakrystii. Jej budowa spowodowała zniszczenie drobnej apsydy przy północnym ramieniu transeptu; przypuszcza się, że kaplica powstała jako kaplica grobowa rodu Tęczyńskich.
Co wiadomo o klasztorze i zbiorach?
Klasztor przy kościele ma plan nieregularnego czworoboku z wirydarzem pośrodku. Budynki klasztorne były przebudowywane pod koniec XVI wieku i na przełomie XVI i XVII wieku. W XIX wieku wzniesiono neoromańską elewację od strony Grodzkiej, pochodzącą z 1843 roku.
W skarbcu klasztornym przechowywane są cenne zabytki: XIII-wieczne relikwiarze, mozaikowy obraz Matki Bożej w stylu bizantyńskim datowany na przełom XII/XIII wieku oraz najstarsze figurki jasełkowe z początku XIV wieku, które prawdopodobnie ofiarowała Elżbieta, siostra króla Kazimierza Wielkiego. W klasztornej bibliotece znajdują się m.in. późnoromański graduał z XIII wieku i iluminowane księgi wczesnogotyckie.
Informacje praktyczne
- Adres: Grodzka 54, 31-044 Kraków — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: pn–nd 7:00–17:00
- Telefon: +48124221612
- Strona internetowa: klaryski.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,7 (773 opinie)
